Empedokles – cztery żywioły Był rówieśnikiem Zenona z Elei. Uważał się za natchnionego, istotę boską, czczony i uwielbiany przez tłumy (robił różne cuda – wynikające z jego wiedzy). Stworzył filozofię przyrody – pokrewną filozofii jończyków. Pogodził stanowiska Heraklita i Parmenidesa dotyczące materii – rzeczy złożone giną (Heraklit), proste są wieczne (Parmenides).
Przyjął cztery, różne jakościowo, składniki świata – wodę, powietrze, ogień i ziemię. Nazwał je „korzeniami wszechrzeczy” – z tych kilku żywiołów powstają różnorodne rzeczy. Uważa się go czasem za twórcę pojęcia pierwiastka. Rozdzielił siłę i materię. Empedokles uznał dwie siły – miłość i niezgodę. Obrazem świata wedle niego są cztery żywioły poruszane przez dwie siły. W historii świata istniały cztery ery – ładu (pierwotnego, wszystko na swoim miejscu); niezgody; rozmieszania żywiołów, chaosu i wreszcie - miłości (z powrotem do harmonii). I i III – zawieszenie, eleacka nieruchomość, II i IV – Heraklicka zmienność.
W teorii przyrody był już blisko poglądów ewolucyjnych – wiedział, że rośliny, jako mniej skomplikowane, powstały przed zwierzętami. Zwracał uwagę na proces postrzegania, wszystkie żywioły muszą się znajdować w oku, skoro może ono je postrzegać. Teoria uczuć mówiła, że przyjemność powstaje z tego, co podobne w żywiołach i ich mieszania, przykrość z tego, co przeciwne. Szczegóły ego nauki o temperamentach były prymitywne, opierał ją na nauce o żywiołach.
AnaksagorasBył nieco starszy od Empedoklesa i Zenona z Elei. Był też pierwszym filozofem, który osiadł w Atenach. Wytworzył w filozofii teorie bardzo podobną do Empedoklesa. Przyjął (pod wpływem Zenona) nieskończoną podzielność materii.
Składniki świata są niezmienne, ale tworzą zmienne układy. Powstawanie to mieszanie, znikanie – rozdział. Głosił niezmienność jakości – składników rzeczywistości, które nazywał zarodkami lub rzeczami. „W każdej rzeczy jest część innej, we wszystkim jest część wszystkiego”. Cokolwiek istnieje, jest złożone z jakości. Nie ma kresu ich podzielności. Myśli podobnie jak Leibniz – każda cząstka świata odzwierciedla świat. (Jak monady u Bruna lub Leibitza!)
Materia nieruchoma osiągnęła swój ruch z zewnątrz – od ducha. Jest on poza przyrodą, bo inaczej nie mógłby nią poruszyć. Przed Anaksagorasem nikt nie wytworzył pojęcia istniejącego poza przyrodą bytu. Swego „ducha” pojmował Anaksagoras materialnie – jako najsubtelniejszą i nie zmieszaną z innymi materię. Nie pojmował go jako osobę. Zakładał, że po poruszeniu świata, duch przestał działać. (Jak u Arystotelesa!)
Nasze zmysły są słabe, ale są wierne. Postrzegamy tylko to, co jest od nas przeciwne, nie to, co podobne do nas (nie czujemy zimna ani ciepła rzeczy mającej 36,6 stopnia). Anagsagoras operował pojęciem progu świadomości – wiedział, że jest on różny dla różnych gatunków i narządów. Znał fakt uczuciowego zabarwiani spostrzeżeń.
Demokryt: nawet dusza z atomów...Atomizm był ostatnią i najdojrzalszą formą jońskiej filozofii przyrody. Był główną w starożytności postacią materialistycznego poglądu na świat. Demkryt był uczniem Leucypa, jednak przyćmił absolutnie swego mistrza. Demokryt opierał się na swym mistrzu ale i uwzględniał wszelkie donioślejsze doktryny w filozofii jego czasów. Do eleackiego postulatu o bezsprzeczności dodał drugi, zasadniczy dla nauki postulat zgodności z doświadczeniem.
Materia składa się wg Demokryta z atomów. Są to niezmienne, niepodzielne cząstki, poruszające się i wytwarzające nowy układ świata.
( cała przyroda składa się z nich
( mają one kształt, położenie i porządek
( ich ruch, zmiana miejsca jest odwieczna
( znajdują się i poruszają w próżni – „naprawdę istnieje tylko byt i próżnia”. Uznając próżnię, Demokryt pojmował materię jako nieciągłą – byt istnieje bardziej od niebytu.
Dla atomistów przyroda była różnorodna, ruchoma i nieciągła – inaczej niż dla eleatów. U Demokryta składniki przyrody są od siebie różne tylko ilościowo. Anaksagoras twierdził, że materie można dzielić w nieskończoność, Demokryt uważał, że tak dzielić można tylko próżnię, a materia ma składniki niepodzielne.
Naprawdę istnieją tylko materia i próżnia, a ciepło i barwy są subiektywne. Przed Demokrytem nikt nie powiedział, że spostrzeżenia mogą być subiektywne. Dla niego przestały być one obrazem rzeczywistości, stały się stanami umysłu. Demokryt odróżniał dwa rodzaje wiedzy – prawdziwą i ciemną. Prawdziwej dostarcza rozum, ciemnej zmysły. Filozofia ta głosiła prymat doświadczenia, ale krytykowała doznania zmysłów i odwoływała się do rozumu. Atomy nie są przedmiotem doświadczenia, one je tłumaczą. Empiryzm łączy się z racjonalizmem.
Atomiści starali się wyjaśniać zjawiska przyczynowo. Przyczyny pojmowali materialnie i mechanicznie. Atomiści nie usiłowali szukać celów, szukali tylko przyczyn dla wyjaśnienia zjawisk. Zaprzeczali istnieniu siły rozumnej rządzącej światem. Rozum jest doniosłą, ale tylko ludzką, poznawczą władzą – nie siłą kosmiczną. Szukali przyczyn bliższych, nie pytali o pierwsza przyczynę.
W myśl jednolitości Demokryt niebo traktował jak ziemię, nie uznawał rozróżnienia między naturą ziemską a niebiańską itd. (Światów ma być nieskończenie wiele – jedne gina, inne rodzą się.) Jedność ta prowadziła do jedności duszy i ciała. Dusza składa się z wyjątkowo drobnych i ruchliwych atomów. Postrzeganie to przenikanie atomów ze świata do organów zmysłów. Wszystkie zjawiska w przyrodzie Demokryt traktował materialnie – ojciec materializmu.
W etyce Demokryt oddzielał czyny moralne od spełnianych pod przymusem, pod naciskiem lub w celu przypodobania się innym. Najwyższym dobrem jest zadowolenie, środkiem pozyskania go – rozum. Zadowolenie to stan harmonii, ciszy, spokoju ducha. Osiąga się go przez umiar (bo najprzyjemniejsze rozkosze przestają w końcu być przyjemne). Kierownikiem postępowania ma być rozum. „Rozkosze umysłowe mają w sobie cos z nieśmiertelności.”
Pitagorejczycy i muzyka sferPitagoras był filozofem VI wieku, kładł nacisk na życie ascetyczne i pracę badawczą. Stworzył w Jonii związek religijny dla kultywowania misteriów apollińskich – później zrobił się z tego związek etyczny i obóz polityczny – przeniósł się potem do Italii. W V w. rozłam w związku – część kontynuuje prace mistrza i przekształca je w rozległy system naukowy. (Na przełomie V i IV wieku – Archytas i Timaios). Wierzenia pitagorejskie sprowadzały się do kilku dogmatów:
( dusza istnieje oddzielnie od ciała
( może łączyć się z dowolnym ciałem
( jest od niego trwalsza
( ciało jest dla niej więzieniem
( to więzienie dla duszy - za popełnione winy
( dusza będzie wywzwolona z ciała po oczyszczeniu – gdy odpokutuje za winy
( życie cielesne służy wyzwoleniu duszy.
( nieszczęściu wcielenia można zapobiec przez praktyki religijne (misteria i pitagorejski styl życia).
Ważne były odkrycia matematyczne i akustyczne pitagorejczyków. W geometrii – twierdzenie o sumie kątów w trójkącie – 180 stopni + “twierdznie Pitagorasa”. Zajmowali się klasyfikacją liczb (parzyste i nieparzyste, doskonałe i niewymierne...), przyczyną dźwięku (jest nią ruch), matematyczną prawidłowością dźwięków. Liczba to zasada i kierownik bytu. Twierdzenie to utorowali pewnie atomiści (w rzeczach realne są jedynie ich cechy ilościowe). Liczba to przestrzenna wielkość, realny kształt.
W przyrodzie istnieja dwa czynniki – kształtujący i kształtowany, ograniczający i ograniczany. Czynnikiem kształtującym i ograniczającym była dla pitagorejczyków liczba. Za ciało najdoskonalsze mieli kulę, tak też wyobrażali sobie świat. Zakładali, że horyzont jest perspektywicznym złudzeniem. Byli przekonani, że w sferach gwiazd panuje ład i regularność. Wszechświat nie jest dziełem przypadku, jak u Demokryta, lecz cały jest matematyczną proporcją i harmonią – nowy obraz przyrody. Wpadli też pitagorejczycy n apomysł obrotowego ruchu Ziemi i jej krążenia wokół idealnegi środka systemu planetarnego (system pitagorejski). Ziemia jako kula stała się gwiazdą między gwiazdami.
Przyczyną dźwięków jest ruch – więc sfery gwiezdne, krążąc wokół środka świata ruchem swym wydają dźwięk (“muzyka sfer”). Dawali tym wyraz przekonaniu o doskonałej harmonii świata. Nadali mu miano kosmosu czyli ładu. Ważne dla dziejów filozofii są ich pomysły dotyczące duszy i jej przeznaczeń, nowy obraz wszechświata, teoria liczby jako zasady wszechświata, przekonanie o jego harmonijności.
Zagadnienia kosmologiczne:
( Zasada, arche – pytanie o początek, potem o naturę rzeczywistości
( natura stawania się
( przyczyna stawania się
( stałość świata i jego prawidłowość
Zagadnienia epistemologiczne:
( postrzeganie
( pewność poznania
Pierwszy okres miał charakter przygotowawczy, wyniki tylko tymczasowe. Uformował pojęcia. Rozwój filozofii zaczął się od licznych skrajności (Heraklit, Parmenides). Najtrwalsze miejsce zyskały najbardziej skrajne pomysły – argumenty Zenona przeciw ruchowi i antynomie szkoły megaryjskiej...
