Historia Filozofii - Filozofia Przyrody 2 (by Łukasz C.)

Heraklit z Efezu i zmienność świata

Heraklit żył na przełomie VI i V wieku. Napisał 3 traktaty – kosmologiczny, polityczny, teologiczny.
Arche, zasada świata to ogień. Ogień staje się morzem, powietrzem, ziemią i znów ogniem. Przemiany ognia w dół i w górę.
Własnością przyrody jest zmienność. Rzeczywistość to rzeka, niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki, wszystko płynie, nic nie trwa. Obrazem rzeczywistości jest też śmierć; obawiamy się jednej śmierci, a już wielu ulegliśmy. Dla duszy jest śmiercią stać się wodą, dla wody jest śmiercią stać się ziemią. Natura jest śmiercią i rodzeniem się, nie ma bytu, jest
tylko stawanie się. Jesteśmy i nie jesteśmy zarazem, bo zmieniamy się, trwanie jest złudzeniem. Jest to teoria powszechnej zmienności – WARIABILIZM [heraklityzm].
Świat jest zmienny. Granice między przeciwieństwami zacierają się, są tylko ciągłe przejścia. Dzień i noc są jednym i tym samym, młodość i starość, życie i śmierć, dobro i zło, sen i jawa. Wszelkie inne własności są też względne. Wszystko co istnieje nie posiada własności stałych i bezwzględnych. Jest zmienność i ciągłość zjawisk, relatywizm. Początku świata nie było, gdyż świat istnieje i przekształca się odwiecznie. Wszechświata nie stwarzał żaden Bóg ani żaden człowiek lecz był on zawsze, jest i będzie zawsze żywym ogniem. Wiecznie żywy ogień ze względu na swą lotną i zmienną naturę jest typem i obrazem zmiennej rzeczywistości.
Świat jest rozumny. Zmienność jest własnością przyrody, więc jest czymś stałym. Stały jest porządek wedle którego odbywa się przemiana. Jego prawo rządzi wszystkimi przemianami, rządzi człowiekiem i wszechświatem. Człowiekiem i wszechświatem rządzi rozum logos].Jest on siłą kosmiczną, człowiek ma w nim jedynie udział. Jest wieczny jak świat, jest najdoskonalszym boskim czynnikiem świata. Przeciwieństwa, rozbieżności, dysonanse uzupełniają się nawzajem, bez nich nie było by rzeczywistości, rozbieżne czynniki łączą się i powstaje z nich najpiękniejsza harmonia.
Refleksje epistemologiczne i etyczne. Heraklit krytykuje poznanie zmysłowe. Złymi świadkami są oczy i uszy ludziom, którzy mają dusze barbarzyńców. Głosi kult jednostki wyższej: „Jeden wart tyle co dziesięć tysięcy, jeśli jest najlepszy”. Dwa typy moralności; przeciętna i wyższa, moralność tłumu i mędrca. Dla tłumu najważniejsze jest zdrowie ciepło, radość, mędrcowi zdrowie i choroba, ciepło i zimno, radość i smutek są potrzebne, przeciwieństwa. Wie on, że zło czyni dobro przyjemniejszym.
Uczniem Heraklita był Kratylos [wariabilizm w skrajnej postaci], Platon był jego słuchaczem [wariabilizm, ale tylko w świecie realnym], teorię ognia i rozumu kosmicznego odnowili stoicy.


Parmenides i szkoła eleacka

Filozofia stworzona przez nich była kontrą dla twierdzeń Heraklita. Zaprzeczali zmienności świata – naczelną cechę bytu widzieli w jego stałości. Twórcą całej szkoły takich filozofów był Parmenides z Elei. Poprzednikiem Parmenidesa był Ksenofanes – nauczał bóstwie, że jest jedno i nie wolno przypisywać mu zmiennych i różnorodnych własności. Bóg jest słuchaniem, myśleniem i patrzeniem; jednością. Z czasem wyrośnie z tego nauka o niematerialności, niezmienności i wszechmocy Boga.
Teza naczelna Parmenidesa: przeciwieństwa wykluczają się wzajem. Jeżeli zjawiska pełne są przeciwieństw, to znaczy że nie są prawdziwym obrazem bytu. Nie jest bytem to, co może przestać istnieć.
Teoria bytu: tylko to, co istnieje, jest. Byt jest, a niebytu nie ma. Byt nie ma początku, bo skąd może powstać? – tylko z niebytu, a jego nie ma. Byt nie może z tej samej racji mieć końca. Byt jest wieczny, ciągły, nieruchomy, niezmienny, niepodzielny. Jest stały i jeden, jest przeciwieństwem stawania się i mnogości. Teoria ta uczyniła koniecznym odróżnienie bytu od zjawisk. Był to zaczątek dualizmu – paradoksalny w filozofii jedności.
Parmenides uznawał tylko poznanie myślowe. Poznanie zmysłowe uznawał za niewiarygodne. Utożsamił wreszcie byt z myślą (a nie ze spostrzeżeniami i wyobrażeniami).
Następcą Parmenidesa był m.in. Melissos – przypisał bytowi pięciorakie własności:
1) jest wieczny, czyli nieskończony w czasie,
2) nieskończony przestrzennie,
3) jedyny,
4)niezmienny,
5) nie doznający bólu ani cierpienia.
Najwybitniejszym jednak następcą był

Zenon z Elei

Żył gdzieś między 490 a 430 rokiem BC, był apologetą i polemistą, wydoskonalił sztukę prowadzenia sporów i wykazywania cudzego fałszu – twórca dialektyki. Bronił eleackiej jedności i niezmienności bytu, ale na drodze pośredniej i negatywnej – atakował najprostszą formę zmiany – ruch. Wysunął przeciw niemu 4 argumenty:
( dychtomia – dzielenie pozostałej do przejścia drogi na połowy – w nieskończoność – więc przejść jej nie sposób.
( Achilles nigdy nie dogoni żółwia, bo musi znaleźć się na jego miejscu, a wtedy żółw go wyprzedza
( strzała – lecąca strzała w danej chwili nie rusza się, tak samo w każdym innym momencie czasu składającego się z chwil
( stadion – szybkość przedmiotu jest różna względem różnych przedmiotów – a skoro jest różna, jest sprzeczna wewnętrznie i nie może istnieć. Argument ten nie udowadnia jednak sprzeczności ruchu, lecz jego względność.
Zenon wysuwał też argumenty przeciw mnogości – byt stanowiący mnogość jest podzielny, przy dzieleniu dochodzimy do części nie posiadających wielkości – wtedy podzielność kończy się. Suma tych elementów także jest pozbawiona wielkości. Mnogość staje się w końcu sprzeczna. Przeciw poznaniu zmysłowemu – ziarno rzucone na ziemię nie wydaje dźwięku, worek ziarna też nie powinien... Wynikiem rozważań Zenona – przestrzeń nie jest sumą punktów, ruch nie jest suma prostych przejść od punktu do punktu.

Gorgiasz, kontynuator myśli Zenona przeżył go nieco. Był nihilistą - twierdził, że nie ma nic, a nawet gdyby było to i tak nie byłoby poznawalne. Inną ważną szkołą była szkoła megarejska. Założył ją Euklides (przyjaciel Sokratesa, bliski eleatom). Tworzył erystykę – dialektykę nakierowaną na przekonywanie przeciwnika, że nie ma racji – nie szukającą prawdy. Uczniowi Euklidesa, Eubilidesowi przypisuje się ciekawe antynomie:
Kłamca – jeżeli kłamca mówi że kłamie – mówi prawdę!
Elektra – wie o Orestesie, że jest jej bratem, ale gdy staje za zasłoną, nie wie tego, co wie.
Łysina – w którym momencie zaczynamy być łysymi?!
Rogi – nie zgubiłeś ich, więc je posiadasz!
Filozofia eleacka nie rozbudowując swoich poglądów bo zaprzeczała wszelkiej różnorodności. Zakończyła się więc ona polemiką, erystyką i zestawianiem antynomii.